Fabl, Özellikleri ve İlk Örnekler (Metin ve Uygulama)

fabl türünün genel özellikleri

  • eğiticidir; olmazsa olmaz bölümü “kıssadan hisse”dir.

“Fabllerde iki önemli unsur vardır, denebilir : Ruh ve gövde.

Fablin dersi ruhu, olaylar ise gövdeyi oluşturur. Ders, bir özdeyiş niteliğinde fablin başında ya da sonunda belirtilmiş olabileceği gibi, gelişme bölümüne de sıkıştırılmış olabilir. Bazen ders açıkça gösterilmez, konudan çıkarılan ana fikir okuyucuyu istenilen amaca ulaştırır. Nitekim La Fontaine’in masallarında her zaman derse rastlamak olanağı yoktur.” (Kemal Demiray, Açıklamalı Çocuk Edebiyatı Antolojisi)

  •  alegoriktir; değerler, hayvanlar veya cansız varlıklar üzerinden somutlaştırılarak verilir.

“Fabller, soyut fikirleri somutlaştırarak anlatan hikâyelerdir. Bu hikâyeler, iyi ya da kötü düşüncelerden, akıllıca ya da budalaca davranışlardan çıkaracağımız derslerin unutulmamasını sağlarlar. Nitekim Latin yazar Phedre, ‘Fabl, insanların kusurlarını düzeltmeye yare malıdır.’ der. Demek ki fabllerde hayal unsuru ile ders bir arada bulunur. Ancak hayal unsurunun derse feda edilmemesi gerekir. Fabllerin hayalî kişileri altında daima gerçek kişiler ve gerçek olaylar gizlidir. Bu türde çokluk hayvanlar, bitkiler, nesneler, doğa olayları kişi olarak kullanılır. Bazen insanlara da rastlanabilir. Hayalî varlıklarla, belirtilmek istenen gerçekler arasındaki ilgiyi sağlamak; fabllerin önemli yönüdür. Çünkü hayalî varlıkları belirten niteliklerin, gerçek varlıkların niteliklerine uyması gerekir.” (Kemal Demiray, Açıklamalı Çocuk Edebiyatı Antolojisi)

fabl

  • yapısı:

“Bir fablde başlıca şu bölümler bulunur :

1.Giriş : Bu bölümde olay ve olaya karışan kişiler tanıtılır.

2.Gelişme: Bu bölümde olay, verilecek derse okuyucuyu yöneltecek biçimde entrikalarla düğümlenir.

3.Sonuç : Düğüm beklenmedik biçimde çözülür. Fablin etkili olması için bu bölümün kısa olmasına dikkat edilir.

4.Ders : Olayla sıkı ilgisi bulunan ana fikir fablin uygun bir yerinde belirtilir. Yukarıda belirttiğimiz gibi bu fikrin açıkça verilmediği de olur.”(Kemal Demiray, Açıklamalı Çocuk Edebiyatı Antolojisi)

fabl

ilk örnekler:

  • Pançatantra (Beş Kitap)

“En eski örnekler doğuda yaratılmış olanlardır. Hint fablleri bunlardandır. İlk Hint fabl kitabının Vinçu Sarma adlı birinin iki genç prensi yetiştirmek için hazırladığı Pançatantra (Beş Kitap) olduğu sanılıyor. Bu yapıtın aşağı yukarı M.Ö. 200 yılında ortaya konduğu ileri sürülüyor. Pançatantra’daki fabller konuları ve biçimleri ile halk masallarını andırırlar. Eesopus masallarıyle karşılaştırılınca bunlardan çok uzun oluşlarıyle dikkati çekerler. Bu fabller «akıllıca yaşamak» konusunu işlerler. Olaylar felsefî şiirlerle kesilir. Şiirler, on altı ya da yirmi dizeden oluşmuş dörtlüklerdir. Pançatantra, bütünüyle çocuklardan çok büyükler içindir.”(Kemal Demiray, Açıklamalı Çocuk Edebiyatı Antolojisi)

  • Kelile ile Dimne

“Pançatantra’nın versiyonlarından biri olan Kelile ile Dimne üzerinde de durmalıyız. Bu yapıt, Beydeba ya da Batılıların deyişiyle Bidbay, Pidpay adlı bir Hintliye aittir. Gerçekte Beydeba hayalî bir kişidir. Çünkü adı olarak ileri sürülen sözcükler reisülümera demektir. Böyle olunca bu sözcük bir ad değil, bir sandır. Adı bilinmeyen bu müellifin Vişnu mezhebinden bir Brahman olduğu anlaşılıyor. Kuvvetli bir ihtimalle eserini Milâdın 300. yılı sıralarında yazmış ve özellikle halkın mukadderatına hâkim sınıfı eğiterek halkı zulüm ve tahakkümden korumak amacını gütmüştür. Bu hikâyeler XV bölümdür. Hükümdar Debşelim bilge Beydeba’ya çeşitli konularda sorular sorar, o da kimi hayvanların davranışlarıyle bunları yanıtlar ve ona böylece yol göstermek ister. Bugün bu kitap Kelile ve Dimne diye tanınmaktadır.”(Kemal Demiray, Açıklamalı Çocuk Edebiyatı Antolojisi)

(Kelile ve Dimne’den bir metin: “Seyyah ile Kuyumcu”)

  • Jataka Masalları

“Başka bir Hint masalları grubu da Jataka masallarıdır. Bunların kökeni kesinlikle bilinmemektedir. Bunlar, miladın 5. yüzyılından önce de vardı. Nitekim M.Ö. 2. ya da 3. yüzyıla ait oyma resimli Jataka masalları eldedir. Jataka, Gantama Budda’nın yeniden doğuşunu ilgilendiren hikâyelere verilen Budist adıdır. İnanışa göre çeşitli hayvanlar değişime uğrayarak en sonunda Budda olmuşlardır. Bunun için bu masallardaki hayvanların insan gibi yaşayışları vardır. Jataka masallarında, hayvanların yaşayışlarından yararlanılarak ahlâk dersi verilmek istenmiştir. Bu masalların iki ya da üç bin kadar olduğu sanılmaktadır. Genellikle masalların giriş ve gelişme bölümleri düzyazıdır, sonuçları ise nazımdır. Bu Hint masallarında canlı bir doğa sevgisiyle birlikte geniş bir hayal ve olağanüstülük vardır. Fakat bu masalların pek azı çocuklara elverişlidir.”(Kemal Demiray, Açıklamalı Çocuk Edebiyatı Antolojisi)

  • La Fontaine Fablları

12. yüzyılda Marie de France fabli Fransa’ya soktu ve tanıttı. Onun açtığı bu çığırı başkaları izledi. Charles Perrault ile çağdaş olan Jean de La Fontaine fable kişiliğinin damgasını vurdu. Fabllerini okunmağa ve ezberlenmeğe elverişli bir yolda yazdı. Bunlarda, çocukluğunu geçirdiği Champagne’in ormanları, çayırları, hayvanları, kuşları yer almış; dalkavuklar, kurnazlar sergilenmiştir. La Fontaine, Aesopus’un Latince çevirisinden, Beydeba’nın tabilerinden, Fransa’da fablin öncüsü olan Marie de France’tan yararlanmıştır. Yapıtları, şiir biçimi hariç, felsefî karakterleriyle Hint tabilerinden çok Aesopus’un tabilerine benzerler. Çünkü La Fontaine’in fablleri de kısadır, kişiler genellikle hayvanlardır, bunlardan başka tek bir epizot dersi belirtir.”(Kemal Demiray, Açıklamalı Çocuk Edebiyatı Antolojisi)

Uygurca Kalyanamkara ve Papamkara hikâyesi bu türün örneklerindendir. İran şairlerinden Sadi’nin  Gülistan’ındaki hikâyeler de bu türdendir.

Gülşehri’nin Mantıkuttayr‘ı, Şeyhînin Harnâme‘si, George Orwell’in Hayvan Çiftliği de birer hayvan masalı olmanın çok ötesinde, hayvanlar üzerinden insanlara dair çok şey söyleyen eserler arasındadır.

Fabl örnekleri ve yazma çalışması: “Kıssadan Hissesi Verilmiş Bir Fabl Yaz!”

Dikkati Pekiştirmeye Yönelik Dinleme Etkinliği: “Hayvan Çiftliği’nin Karakterleri”

Bir Cevap Yazın