Felatun Bey ile Rakım Efendi (Ahmet Midhat)-2

Felatun Bey ile Rakım Efendi’nin tiyatro haline dair notlar düşmüşken, kitaba dair de birkaç şey ekleyebilirim.

Ahmet Midhat Efendi, eserlerinde okuru doğrudan etkilemek için birkaç yolu sıklıkla kullanır. Aynı yollar, bu romanda da çalıştırılmıştır:

1-Karşılaştırma

Karşılaştırma, reddedilmesi gerekenle onaylanacak olanı birbiri üstünden en açık şeklinde gösterecek pratik ve her daim geçerli bir yoldur. Birinin akı, diğerinin karasına aynadır. Keskin bir ifade oldu ama sözkonusu Ahmet Midhat gibi griyi pek de tanımayan bir yazar için yanlış bir ifade olmasa gerek!
felatunbeylerakimefendi-1
Karşılaştırma, toplumsal statünün ifadesinde belirir önce: Felatun BEY ile Rakım EFENDİ. Adın da göndermesini yaptığı gibi, az buçuk Batı görmüş, Batılı olmaya özenmiş dünyaya ait Felatun’la, adı gibi hesap kitap işleriyle meşgul ve hayata tutunmak için çalışması elzem halk kişisi Rakım’in hikayesi, biraz da “bey”le, “efendi”nin hikayesidir. Bir farkla: Statü olarak içine doğulan beylik ve efendilik makamları, üretim ve tüketim döngüsünde bir anlam ifade etmeyebilir de! Nitekim, hazırı tüketen Felatun’la yoktan üreten Rakım’ın sonu, romanın başındaki hallerinden çok farklı olacaktır. Roman/oyun boyunca, bu birbirinin zıttı iki kişilik ve hayattaki tercihlerinin, onları taşıdığı noktalar gösterilir.

felatunbeylerakimefendi-2
2-Tarafını açıkça belirtme

Ahmet Midhat, hüküm vermeyi okuruna bırakmaz. Kendisi, bazen doğrudan söyleyerek, bazen seçtiği sıfatlarla, bazen kişilerini içine soktuğu durumlarla, okuruna neyin doğru neyin yanlış olduğunu açıkça işaret eder. Değil mi ki onun derdi, eğitmektir. Lafı dolandırmaz. Elbette sevdiği ve onayladığı ve model olarak alınması istediği kişi, Rakım Efendi’dir.

3-Modelleme veya model önerme

Rakım Efendi’dir çünkü o, çok çalışkandır, üretkendir, vefalıdır, dosttur, sevgilidir, “cariye” olarak eve gelen kızı “birey” olarak benimser ve eğitir. İdealist Ahmet Midhat’ın eserlerinde, “ideal” kişiler birer model olarak çizilmiştir. Neredeyse hiç kusurları yoktur. Bu roman da önerir ki: Kadın ve erkek, eşit toplumsal statülerde ve eşit eğitim olanakları içinde hayatı yapmaya ve yaşamaya layıktır.

Felatun’la altı çizilen; tüketen, mirasyedi, tembel, yarım yamalak bilgisi ve görgüsüyle komik durumlara düşmekten kendini alıkoyamayan kişi giderek olanları da kaybedip dipe batarken, “efendi” Rakım, elindekileri çalışkanlığıyla geliştirerek sosyal ve ekonomik anlamda yıldızı parlayan birine dönüşerek, okura gidilecek yolu da göstermiş olur.

4-Meddah tarzı anlatım

Okuma yazma oranı düşük bir topluma, hem okuma keyfini verecek hem de arada bir ders de verecek, düşündürürken eğlendirecek bir dilin anahtar sözcüğü elbette “sohbet” olabilir. Sohbet eden bir dil, karşı tarafı daha kolay kucaklayacak, satırların arasına katıp muhabbeti ilerletebilecektir. Üstelik ortalama okur, meddah tarzı hikaye etmeyle canlandırmayı birleştiren, yer yer esprili anlatıma da yatkındır. Ahmet Midhat, tam da bunu yapar.

*** Ahmet Midhat, Felatun Bey ve Rakım Efendi, Enderun, 1994

Bir Cevap Yazın