Anadolu Notları (Reşat Nuri Güntekin)

Reşat Nuri Güntekin, Millî Eğitim Bakanlığı müfettişi sıfatıyla 1931-1943 yılları arasında dolaştığı Anadolu coğrafyasına ait izlenimlerini Anadolu Notları adıyla kitaplaştırmış. Okuması keyifli bu kitabı bitirdim ve türü konusunda bir karar veremedim:

Reşat Nuri’nin görev dolayısıyla da olsa bir istasyondan diğerine yol aldığı gezilerine dayandığı için “gezi” türünün bir örneği midir; Reşat Nuri’nin Anadolu’daki görevi sırasında yaşadıklarına dayanan bir “anı” mıdır; Reşat Nuri’nin dikkatine takılan ayrıntılar üzerine kişisel yaklaşımlarını içeren, bolca anektodla bezenmiş bir “deneme” midir?

Anadolu NotlarıBu sorunun yanıtı bende yok. Ezber bilginin ne dediği de önemli değil…

Kendisi, “son senelerde not ismi altında alıp yürüyen seyahat edebiyatı” ifadesini kullanıyor ve örnekliyor: Avrupa notu, Amerika Notu, Anadolu notu, yol notu, deniz notu vs. vs.

Yazar, kitabının, yolculukları sırasında bir nedenle doğan boşluklarda (kara, yağmura yenik düşüp bir mekânda mahsur kalmak; araba bozulması vb.) “vakit öldürmek” için, eline geçen kağıtlara düştüğü notlara dayandığını söylüyor:

“Bunların bir kısmı kaybolup gitmiştir. Fakat çantamın bir köşesinde birikip kalmış olanlar da bir tomar meydana getirecek kadar çoktur.

Seyahat kitap ve makalesi yazmak, son senelerde bütün dünyada bir moda haline gelmiştir. Ömrümde bir kere de ben de kendimi modaya uydurarak bu notlardan bir yazı serisi çıkarmayı düşündüm.”

Kitabı elinize aldığınızda kronolojik bir akış, belirgin yer ve zaman kayıtları bulamıyorsunuz. Ancak son sayfaya geldiğinizde, beyninizde Anadolu’nun renkli, biraz saf, biraz kurnaz, biraz acınası, biraz derviş gönüllü vb. insanlarıyla örülü rengârenk sıcaklığını hissediyorsunuz.

“Ne söylüyordum? Notlarımda zaman ve yer kaydı gözetilmemiştir. Aralarında üç beş yıl farkı bulunan bu kâğıt parçalarından hangisinin eski, hangisinin yeni olduğunu kendimi zorlamadan hatırlamak zaten mümkün değil gibi…””

Anadolu Notları, içinden rayların geçtiği bir kitap aynı zamanda… Tren yolları, bu kitabın ana kahramanlarından… Reşat Nuri, hemen tüm yolculuklarını bir istasyondan diğerine yapıyor. Çağrışımı hüzünlü iki sözcük, Anadolu Notları’nda sık geçiyor: İstasyon ve otel…

1930’larda otomobiliyle, balosuyla, otorayıyla değişen bir ülke profiline de tanıklık etmek mümkün Reşat Nuri’nin notları aracılığıyla…

Adana’da grip salgınının ağır geçmesinin ve ölümlerle sonuçlanmasının anlatıldığı sayfalarda, geçen yılki “h1n1” paniği aklıma geldi.

“Andaval”ın bir yer adı olduğunu ve “andavallı” sözcüğünün nereden kaynaklandığını da Reşat Nuri’nin notlarından öğrendim. İlginç olur diye yazacaktım ki Google amcam yüzlercesini karşıma çıkardı…

Otorayla ilgili bilgi ve yazarın bir değerlendirmesi ilgimi çekti. Ayrı yazacağım.

Bolca gülümseyerek ve ilginç ayrıntılar öğrenerek tamamladığım bir kitap oldu.

[EK/24 Ağustos: “Reşat Nuri Güntekin’in (1889-1956) Anadolu’da dolaşırken izlenimlerini ve düşüncelerini kaydettiği denemelerden oluşan Anadolu Notları (c.1,1936,c.2,1966), insanı yerleşik düşüncelerinden şüpheye düşürür. Onları yeni baştan, farklı çevrelerdeki insan-çevre ilişkisi açısından düşünmeye sevkeder. Yazarın roman ve hikâyelerinde, tiyatro oyunlarında görülen ironisi ve tenkitçi bakış açısı denemelerde de bulunmaktadır.” (İnci Enginün, Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı, 2001, s.385)]

*** Reşat Nuri Güntekin, Anadolu Notları, İnkılap Kitabevi, 2008

İlgili: Metin Türü Olarak Gezi mi Anı mı?