Eleştiri ve Sanatçı, Eser, Okur, Toplum

Berna Moran, Edebiyat Kuramları ve Eleştiri kitabında, sanat eserini de katarak bir sanat eserini bağlayan ve birbirileriyle etkileşim halinde olan toplam dört ögeden bahseder: Sanatçı, eser, okur, toplum. Bu ögelerden hangisi merkeze alınmışsa, eleme ve değerlendirme de ona göre biçimlenir. Berna Moran’ın eleştiri türleri gruplaması belirtilen dört kavram çerçevesinde aşağıdaki gibidir:

eleştiri türleri

“Dikkat edilirse görülür ki sanat kuramları yukardaki şemada yer alan dört unsurdan birine yönelirler: Bazıları, sanatı sanat yapan özellikleri, eserin dış dünya ile olan ilişkilerinde bulur ve bir aynaya benzetir sanat eserini; insanı, hayatı, toplumu yansıtan bir aynaya. Bazı kuramlarsa sanatçıda ararlar sanatın sırrını. Bunlara göre, duyguların anlatımıdır (ifadesi) sanat. Yine başka bir takım kuramlar, dış dünyayı ve sanatçıyı değil de okuru alırlar ön plana. Bu defa sanatın özü okurda (dinleyicide, seyircide) uyandırdığı estetik zevk veya heyecanda aranır. Nihayet sanatın özünü eserin başka şeylerle ilişkisinde değil de doğrudan doğruya eserin kendisinde aryan biçimci kuramlar var. Bunlara göre sanat eserini diğer yapıtlardan ayıran özellik, sanat eserlerine özgü bir yapıdır.” (Berna Moran, Edebiyat Kuramları ve Eleştiri)

eleştiri türleri

1.DIŞ DÜNYAYA VE TOPLUMA DÖNÜK ELEŞTİRİ

  • a.Tarihî eleştiri: Eseri, dönemi içinde, döneminin özelliklerine bağlı olarak değerlendiren anlayıştır.
  • b.Sosyolojik eleştiri: Sanatın toplumu yansıtan bir ayna olarak gören ve eserden çok, eserin içeriğinden yola çıkarak sosyolojik bulguları ortaya çıkaran bir eleştiri anlayışıdır.       

sosyoloji-elestiri

Edebî olmasa da bir metin… Bir edebî metinde kullanılsa veya bu gerçekliğe işaret edilse, sosyolojik eleştiri için iyi bir malzeme olurdu!

  • c.Marksist eleştiri: Marksist bakış açısının değerleriyle eseri inceleyen ve olması gerekenlere dikkat çeken, sorgulayan bir eleştiri anlayışıdır. İçerik eleştirisidir. Eserin egemen sınıfların çıkarlarına hizmet etmemesi beklenir.

2.SANATÇIYA DÖNÜK ELEŞTİRİ

  • a.Sanatçının psikolojisi ve kişiliği: Sanatçının yaşamı, kişiliği ile eserleri arasında sıkı bir bağ olduğu görüşüne dayanır.
  • b.Psikanaliz ve eleştiri: Freud’un psikanaliz anlayışından yola çıkarak, sanatçının bilinçaltının, psikolojisinin, iç dünyasının esere yansıyan yönlerini belirlemeye ve bu yolla eseri değerlendirmeye dayanır.

3.OKURA DÖNÜK ELEŞTİRİ

  • İzlenimci eleştiri:Eleştiri için hiçbir yaklaşımı ölçüt almayan, okurun beğenisini temel alan eleştiri anlayışıdır. (Andre Gide ve Nurullah Ataç’ın eleştirileri buna örnektir.)

4.ESERE DÖNÜK ELEŞTİRİ

  • a.Yeni eleştiri: Eseri, toplum, okur, sanatçı gibi değişkenlerden bağımsız olarak kendi içinde içeriği, dili ve yapısıyla bir bütün olarak değerlendirmeye ve bu bütünü oluşturan parçalar arasındaki bağı anlamaya yönelik bir eleştiri anlayışıdır.
  • b.Arketipçi eleştiri (arketip: ilk model, ana örnek): Edebiyat eserlerinde en eski çağlardan bu yana tekrarlanan motifleri, olayları, simgeleri vb. ortaya çıkarmayı hedefler ve bunlar çevresinde eseri değerlendirir. 

***Eleştiri türü hakkında genel bilgiMetin Türü Olarak Eleştiri