Metni Arka Plan Bilgisi ile Okuma

Bir metinde arka plan bilgisini kullanma, metin dışı mevcut birikim ve deneyimlerle metin arasında bağ kurmayı gerektiren bir okuma stratejisidir. Başka bir ifadeyle, bir metni arka plan bilgisi ile okumak, onunla, varsa;

  • Mevcut yaşantı, deneyim ve edinilmiş bilgiler arasında,
  • Başka metinler arasında,
  • Diğer sosyal, kültürel ögeler arasında

bağ kurabilmektir. Öğrencinin hazır bulunuşluğu, okuma öncesinde uygulanan tahmin etme stratejisinde ve okuma boyunca da metnin arka planını bilerek değerlendirme aşamasında önemli bir destekleyici olur.

arka plan bilgisi

Arka plan bilgisi üzerine işin özünü çok net ortaya koyan bir alıntı (kaynağı, yazının sonunda):

Bir eserin yorumu, geçmiş ile günümüz arasındaki diyalogda yatar. Eserin söylemek istediğini, kendi geçmişimize ilişkin sorularla ilintilidir. Bizim gibi eser de kendi geçmişi ile diyalog içinde bulunur. Bu açık uçlar, anlamayı da açık uçlu kılarlar. Anlam hep yenilenir, geçmişle günümüz veya günümüz ile geçmiş arasında canlı bir bağ kurulur. Anlam, öznenin ufku ile eserin ufkunun karıştığı bir yerde bulunur. Ufuk karışımı ile girdiğimiz dünya “ayrılıştan” çok geri dönüşü ifade eder (Eagleton 1988: 37).”*

Okurların, dolayısıyla öğrencilerin mevcut birikim, deneyim ve anlamlandırma düzeyleri, okudukları metinleri anlamlandırma düzeylerini de belirler. Sözgelimi, bir söze, bir olaya, bir yaklaşıma vb. göndermesi olan metinleri, ancak okur bu bilgilere sahipse tüm boyutlarıyla değerlendirebilir. Pal Sokağı Çocukları’ndaki hep kırmızı bir gömlek giyen karşı mahallenin grup lideri Feri Atz’ı, İtalya’nın kızıl gömlekliler lideri Garibaldi’yle bağlantısı kurulamazsa, o kişiyi değerlendirmede bir şeylerin eksik kalacağı gibi…

arka plan bilgisi, deneyimlere göre farklı çağrışımlarla da gelebilir:

“Mary bir oyun oynuyordu. Ona bir sopa çarptı.”** cümlesini, beyzbolun yaygın oynandığı bir kültürden gelen öğrencinin bu spora bağlaması daha kolay olur. Beyzbolu bilen birinin de seçenekler arasında sıralaması mümkündür.

Öğrencinin kuracağı her bağlantı, şu örnekteki gibi metinle ilgili olmayabilir:

“Ön bilgiyi etkinleştirmenin amacı, öğrencilerin bağlantılar kurmasına yardımcı olmaktır.(…) Örneğin, öğrenci Jacqueline Kennedy’nin biyografisini okurken Bayan Kennedy’nin mavi bir arabası olduğunu okuyabilir ve ‘Bizim de mavi bir arabamız var’ diye düşünebilir. Öğrenci, metin ile kendi deneyimleri arasında bir bağlantı kurar, ancak bu bağlantı önemsizdir, çünkü öğrencinin Jacqueline Kennedy’yi önemli bir tarihsel figür yapan hayatının önemli yönlerini kavramasına yardımcı olması ihtimal dahilinde değildir.”

Edinilmiş bilgilerle şekillenen “şemalar”,  mevcut bilgilerle yeni bilgiler arasında bağ kurmada etkilidir.

“Şemalar, okuyucunun yeni bilgileri önceden öğrenilen bilgilerle tanımlamak ve bütünleştirmek için kullandığı zihindeki düzenleme çerçevelerine atıfta bulunur (Anderson, Spiro ve Anderson, 1978)”**

Anderson, mevcut arka plan bilgilerimizin şekillendirdiği şemalarımızın, okuma sürecinde bizleri nasıl desteklediğini maddeler halinde sıralamıştır. Buna göre, şemalar; yeni bilgilerle eskiler arasında bağ kurmamızı kolaylaştırdığı için yeni bilgileri daha kolay özümsememizi, mevcut verileri kullanarak yenilere dair çıkarımda bulunabilmemizi ve daha doğru odaklanmamızı ve bilgileri daha verimli toparlayabilmemizi sağlar.***

* Doç.Dr.Fatih Tepebaşılı, “Edebiyat Öğretiminde Waldmann Modeli”, Dil, Yazın, Deyişbilim Sempozyumu (1-2 Haziran 2006)

**Georgia Earnest Garcia, P. D. Pearson, Modifying Reading Instruction To Maximize Its Effectiveness
For All Students, University of Illinois at Urbana-Champaign, January 1990

***P. D. Pearson,  G.N. Cervetti, G. N. The Roots of Reading Comprehension Instruction.  (2017)