Okuma Stratejileri ve MEB’in İlgili Kazanımları

Bir metni anlayarak okumayı sağlayacak adımların genel çerçevesini çizen okuma stratejileri , MEB Türkçe Dersi Öğretim Programı’nda edindirilmesi hedeflenen kazanımlar arasında yer alır.

Bu stratejiler, öğrencinin benimseyip kendiliğinden hayata geçireceği doğal adımlara dönüşemediği sürece, çok da bir anlam ifade etmeyebilir. Hatta UbD ile anlamak için öğrenmeyi öne çıkaran Grant Wiggins, “okuma stratejileri”ni, terimin kendisinden başlayarak, şurada ve şurada fena halde eleştirir. Yine de birer uygulama adımı olarak farkındalık oluşturmaya yarar deyip Wiggins kadar bir kenara atmadan hatırlatmakta yarar var.

yaygın okuma stratejileri

okuma stratejileri

okuma öncesi (metne hızlıca göz atma)

Kitabın başlığına, kitap ön ve arka kapaklarına, varsa “içindekiler”e, bölümlerine, giriş ve sonuç sayfalarına (kurmaca değilse) görsellerine ve tablolara vb. önden ipucu verebilecek ayrıntılara bakarak kitap hakkında tahminde bulunma.

Sorularla yönlendirmeler yapılabilir: Bu kitap/metin niçin seçilmiş olabilir? Ders içerikleriyle bir bağlantısı olabilir mi? vb.

okuma boyunca (metni derinlemesine okuma)

Bir kitabı nasıl okumak gerektiği ve okurken metni anlama, anlamlandırma yolları, uygun etkinlikler vb. bu süreçte yer alır.
Yaygın okuma stratejilerinde, metni anlayarak okumaya ilişkin belirtilen adımlar:

  • Bilinmeyen kavramların tanımlanması, anlamlarının öncelikle metin bağlamında keşfedilmesi
  • Metnin dokusunu oluşturan ögeler arası ilişkileri belirlemek ve görünür kılmak üzere, grafik düzenleyicilerden yararlanılması (Kavram haritası, zihin haritası, akış diyagramları, Venn şeması, balık kılçığı, salkım ağlar örme vb.)
  • Bir üstteki maddenin de gerektireceği, her aşamada işlevsel benzerlik ve farklılıkların belirlenmesini sağlayacak karşılaştırmalardan yararlanılması
  • Metin içeriğinin zihinde görselleştirerek anlaşılması
  • Metnin içerdiği ana düşünceyi ve ona giden yolları anlamak, hatta tartışarak değerlendirmek için metne sorular sorulması (Eleştirel düşünmeye açık, anlama ve tartışmaya açma odaklı bir soruya yanıt arayan tüm teknikler, buna elverişlidir: Sokratik düşünme, beyin fırtınası, münazara, sıcak sandalye vb.)
  • Okurun kendine de sorular yöneltmesi (Bu, neyi, ne düzeyde anladığını görmesine yardımcı olabilecektir.)
  • Metnin ana iletilerinin ve ana kavramlarının okuma sırasında belirlenerek not alınması (Kurmaca dışı bilgilendirici metinlerde giriş ve sonuç bölümleri, okur için, bu anlamda kolaylaştırıcıdır. Ek olarak tekrarlanan ifade ve kavramlar da ipucu olabilir.)
  • Diğer deneyimler veya bilgilerle bağlantı kurularak çıkarımlarda bulunulması
  • Metin içeriğinin ilişkili olduğu sosyal, kültürel vb. bağlamının belirlenmesi (dönem, yaklaşım, başka eserler, başka alanlar, özel bir durum vb.)
  • Anlama stratejilerinin etkin kullanılması ve yanlış ya da eksik anlamaların düzeltilmesi için gerektiğinde metnin yeniden okunması (Önemli olan, öğrencinin bunu fark etmesi ve çözüme odaklanmasıdır.)

okuma stratejileri
Okuma sırasında, metin üzerinde notlar alınması, metnin ana iletilerini içeren yerlere işaretler koyulması, satırların çizilmesi de öneriler arasında yer alıyor. Daha etkili bir seçenek de kitapta işaretlemelerin yerine ya da yanı sıra öğrencinin kitap dışında yazılı notlar almasını sağlamaktır.

Bu basamakların tümü, bilinçli bir planlamayla derslere eklenebilirse, nitelikli “okuma”nın daha ortaokul düzeyinde bir beceri olarak edindirilmesi kolaylaşır. Süreç; başarılmış her adımın sonraki haftalarda sürdürülmesi, uygulamada başarı sağlanan her adıma, yeni bir adımın eklenmesi şeklinde ilerletilmelidir.

okuma sonrasında

Okuma boyunca yürütülen çalışmaların sonucunda, her şeyi bir bakıma toparlayan ve elde edilen sonuçlardan belki yeni bir ürün ortaya koymaya olanak sağlayan aşama gelir. Okuma stratejileri kapsamında, bu aşamada önerilenler;

  • İçeriğin özetlenmesi
  • Metnin yapısal özellikleri, anlatım dili ve içeriğiyle ilgili bağlantıların bir bütün olarak görülmesi
  • Metnin değerlendirilmesi
  • Okuma sonuçlarının sunum, akran öğrenimi vb. farklı yollarla paylaşılması

Her metin temelde bir şey söyler. O “şey”, bizim yaygın kullanımımızla metnin ana düşüncesidir, Wiggins’in terimleştirdiği haliyle de büyük fikirdir (“big idea”). Aslolan, öğrencilerin o ana düşünceye doğru örülmüş metni doğru anlayabilmesidir.

Not: Okuma stratejileri arasında yer alan “sürecin izlenmesi”, öğrencinin kendi okuma sürecini kendisinin fark etmesine dönüktür. Ancak öğretmenin de sürecin ne düzeyde gerçekleştiğini değişik uygulamalarla izlemesi mümkündür. (Sınıf düzeylerine uygun, yaratıcı drama, hikâyeleştirme, görselleştirme, oyunlaştırma vb. uygulamalar anlamayı somutlaştıracak keyifli, etkili etkinliklerdir.)

İlgili: Duyuşsal Öğrenme ve Okuma Becerisi