Okuma Stratejileri ve MEB’in İlgili Kazanımları

Okuma öncesi, okuma sırası ve sonrasını kapsayan okuma stratejileri, bir metni anlayarak ilerlemeyi sağlayacak adımların genel çerçevesini çizer. Okuma eğitiminin bir parçası olan stratejiler, okul kademesi ve okuma hedeflerine göre, hem kapsamında hem sayısında farklılık gösterir. Kapsam, öğrencilerin yaş gruplarına göre şekillenebillir, kademelere ve beklentilere göre ayrıntılandırılabilir hatta farklılaştırılabilir.

en yaygın kullanılan okuma stratejileri:

Okuma öncesinde (metne hızlıca göz atma):

  • Okuma amacı doğrultusunda hızlıca göz atma veya tarama
  • Kapak, görsel, bölüm vb. ipuçlarını değerlendirerek tahmin etme

Okuma boyunca (metni derinlemesine okuma):

  • İşaretleme, daha da iyisi not alma
  • Bilinmeyen sözcüklerin, kavramların anlamlarını bağlamında belirleme
  • İçeriği zihinde görselleştirme,
  • Metni oluşturan ögeler arasında bağlantı kurma  
  • Ön bilgileri de kullanarak metin içeriğine ilişkin çıkarım yapma
  • Kendine ve metne soru sorma, tam olarak anlamak için netleştirme, gerekirse tekrar okuma
  • Karşılaştırma

Okuma sonrasında:

Not: Okuma stratejileri arasında yer alan “sürecin izlenmesi”, öğrencinin kendi okuma sürecini kendisinin fark etmesine dönüktür. Ancak öğretmenin de sürecin ne düzeyde gerçekleştiğini değişik uygulamalarla izlemesi mümkündür. (Sınıf düzeylerine uygun, yaratıcı drama, hikâyeleştirme, görselleştirme, oyunlaştırma vb. uygulamalar anlamayı somutlaştıracak keyifli, etkili etkinliklerdir.)

okuma stratejileri ile bağlantılı MEB kazanımları

İlköğretim Türkçe programı’nda 5-8.sınıf öğrencilerinden beklenen:

  • Okuma stratejilerini kullanır.(Sesli, sessiz, tahmin ederek, grup hâlinde, soru sorarak, söz korosu, ezberleyerek ve hızlı okuma gibi yöntem ve teknikleri kullanmaları sağlanır.)”
  • Bağlamdan yararlanarak bilmediği kelime ve kelime gruplarının anlamını tahmin eder.”
  • Metinde önemli noktaların vurgulanış biçimlerini kavrar.
    a) Altını çizmenin, koyu veya italik yazmanın, renklendirmenin, farklı punto veya font kullanmanın işlevi vurgulanır. b) Köprü metinlerin (Hipertekst) dış bağlantı olduğu belirtilir.”
  • Okudukları ile ilgili çıkarımlarda bulunur. (Neden-sonuç, amaç-sonuç, koşul, karşılaştırma, benzetme, örneklendirme, duygu belirten ifadeler, abartma, nesnel ve öznel çıkarımlar üzerinde durulur.)
  • Metni oluşturan unsurlar arasındaki geçiş ve bağlantı ifadelerinin anlama olan katkısını değerlendirir. (Ama, fakat, ancak ve lakin ifadeleri üzerinde durulur.)”
  • Metnin ana fikrini/ana duygusunu belirler.”
  • “Metinle ilgili sorular sorar.”
  • “Metinle ilgili sorulara cevap verir. (Metin içi ve metin dışı anlam ilişkileri kurulur.)
  • “Metnin konusunu belirler.”
  • “Okuduğu metnin içeriğine uygun başlık/başlıklar belirler.”
  • “Metni yorumlar.a) Yazarın bakış açısını fark etmeleri, olayları ele alış şeklini yorumlamaları ve öğrencilerin metinle ilgili kendi bakış açılarını ifade etmeleri sağlanır. b) Metin içeriğinin yorumlanması sırasında metinlerdeki örneklere ve ayrıntılara atıf yapılması sağlanır.”
  • “Okuduklarını özetler.”

Lise kazanımlarında “strateji” ifadesi doğrudan geçmez ancak “Öğretim Programının Özel Amaçları” kısmında sıralanan özellikler arasında

  • “Dinleme, okuma, yazma ve konuşma stratejilerini doğru ve uygun şekilde kullanarak etkili iletişimciler olmaları”

ifadesi geçer. Ortaöğretim Türk Dili ve Edebiyatı programında, lise öğrencilerinden beklenen;

  • “Metinde geçen kelime ve kelime gruplarının anlamlarını tespit eder.(Öğrencilerin bilmediği kelime ve kelime gruplarının anlamını metindeki bağlamından hareketle tahmin etmesi ve tahminini kaynaklardan yararlanarak kontrol etmesi sağlanır.)”
  • “Metnin tema ve konusunu belirler.”
  • “Metin ile metnin konusu, amacı ve hedef kitlesi arasında ilişki kurar.”
  • “Metnin ana düşüncesi ve yardımcı düşüncelerini belirler.”
  • “Metinde yazarın bakış açısını belirler. (a. Bilgilendirici/öğretici metinlerde yazar ile anlatıcının aynı şey olduğu yani edebî (sanatsal/kurgusal) metinlerden farklı olarak gerçek bir kişi olduğu belirtilir.
    b. Yazarın konuya ve okuyucuya yönelik yaklaşımı/tavrı belirlenir. Yazarın konuyu hangi açıdan ele aldığı yanında, yönlendirme yapıp yapmadığı, taraf olup olmadığı, öznel veya nesnel davranıp davranmadığı gibi hususların bakış açısına etkide bulunduğu hatırlatılır.)”
  • “Metni yorumlar. (Metindeki açık ve örtük iletileri; metinle ilgili tespitlerini, eleştirilerini, güncellemelerini ve beğenisini metne dayanarak/gerekçelendirerek ilgili kazanımlar çerçevesinde ifade etmesi sağlanır.)”

Not: Öğrencinin benimseyip kendiliğinden hayata geçireceği doğal adımlara dönüşemediği sürece, stratejiler çok da bir anlam ifade etmeyebilir. Hatta UbD ile anlamak için öğrenmeyi öne çıkaran Grant Wiggins, “okuma stratejileri”ni, terimin kendisinden başlayarak, şurada ve şurada fena halde eleştirir. Yine de birer uygulama adımı olarak farkındalık oluşturmaya yarar deyip Wiggins kadar bir kenara atmadan hatırlatmakta yarar var.