Sözcükleri Bağlamı İçinde Öğrenmek

Bilinmeyen sözcükleri bağlamı içinde öğrenmek, bir okuma stratejisi olarak sözlüğe bakmak dışındaki en iyi ve etkili yoldur. Çünkü, metin bağlamında görmek, anlamaya çalışmak ve kullanmak, kalıcı öğrenmeyi de beraberinde getirir. Bağlantıları görmek için en etkilli iki yol ise, grafik düzenleyicilerden yararlanmak ve metin içi ya da dışı bağlam ipuçlarından yararlanmaktır.

sözcükleri bağlamı içinde öğrenmek

sözcükleri bağlamı içinde öğrenmek için bağlam ipuçları

Bağlam içinde öğrenmenin gerçekleşmesi için en önemli nokta, elbette bağlamın yeterli ipucunu vermesidir. Sözcük öğretiminde önerilen ipuçlarını aslında bütün öğretmenlerimiz dil bilgisi konuları çerçevesinde işliyor. Eksik olan tek şey, bunun metinler üzerinden uygulanmaması, bir başka ifadeyle bağlamı içinde verilmemesidir. Dolayısıyla, öğrenci için, aşağıdaki bağlam ipuçlarını oluşturan, hemen tamamı bilinen başlıklar, ana işlevinden kopuk olarak, sınavda yanıtlanması gereken birer potansiyel soru düzeyinde kalmaktadır.

1.Tanımlama ve açıklama ipuçları:

“Ali bey, şehrin en ünlü rezidansında, şu kendine ait güvenliği bulunan, içinde yaşayanlara özel hizmetler sunulan konutlardan birinde, yaşamaya başladı.”

örneğindeki gibi, bilinmeyen kavrama açıklık getiren ara sözler, birer ipucudur. Virgül, kısa çizgi, parantez vb. arasında, öğrenciye yardıma hazırdır!

2. Örnek verme ya da ayrıntılandırma:
Bazı metinlerde de ara sözden daha fazlası olur. Kavram etrafında ek bilgiler verilir ve örneklerle desteklenir. Varsa, sadece örneklerin özelliklerinden yola çıkarak bile kavramın özellikleri yakalanabilir.

3. Sözcükte anlam ilişkilerinde yararlanma:
Bütün öğrencilerin neredeyse her kademede önüne çıkan sözcükte anlam konusu, metinde de ipucu olarak işe yarayacaktır: Metinde kullanılmışsa, eş anlam ve zıt anlam kolaylaştırıcı olabilir.

4. Parçada anlam ve cümlede anlam ilişkilerinde yararlanma:
Karşılaştırma ifadeleri, deyim ve atasözleri öğrenciye veri sağlar. Aynı şekilde, cümlede anlam ilişkileri de özellikle, neden-sonuç cümleleriyle ipucu özelliği taşır.

sözcükleri bağlamında öğrenmek

5. Sözcükte yapı:
Sözcükte ek-kök bilgisine sahip her öğrenci için bildiklerine benzer yapılar, yeni karşılaştığı sözcüklerin anlamını tahmin etmeye destek olacaktır.

6. Metnin yansıttığı genel atmosfer ve çıkarım yapma:
Herhangi bir içeriği seçilen sözcüklerle iç karartıcı yahut iç açıcı bir duygu uyandıracak biçimde düzenlemek mümkündür. Oluşturulacak ortam, sözcüklerle kurulacağı ve sözcükler birbiriyle ilişkili olacağı için, tanınmayan bir kavramın da ne tür bir anlam alanına ait olacağı düşündürtülebilir. Ancak bu, diğer maddelere göre daha fazla ipucuna ve çıkarımda bulunma yetkinliğine ihtiyaç duyurtabilir.

7. Arka plan bilgisi ve deneyim:
Bazı sözcükler, kavramlar, nesneler öğrencinin daha önce karşılaştığı, kullandığı bir bilgi alanına ya da deneyimlerine aitse, tanıması da tanımlaması da daha kolay olur. Sözgelimi, Yaşar Kemal İnce Memet romanında bir peryevşan bitkisinden söz eder. Bunu daha önce görüp tanımış olanlar, muhtemeldir ki okurken hatırlayabilir.

Sözcükleri bağlamı içinde öğrenmek için metnin ipuçlarının yeterli olmadığı noktalarda, elbette öğretmen desteği devreye girer. Bilinmeyen bir sözcüğün, resmini, çizimini göstermek gibi…

Özellikle ısındırma aşamasında da bir sözcüğün, sözcük türünün işlevine dikkat çekmek için, ilgili sözcüğü anlamsız bir sözcükle değiştirmek ve cümle içinde kullanmak, hem eğlenceli hem eğitici bir farkındalık sağlar. Bize verilen bir eğitimde, metindeki zamir türündeki sözcüklerin tümünü “döner” sözcüğüyle değiştirdiğimizi hatırlıyorum. 😊 benzer bir örnek:

“Zong’u açar mısın, burası çok soğuk! (zong: ısıtıcı)”*

*Cynthia ve Drew Johnson, Why Teach Vocabulary?

sözcükleri bağlamı içinde öğrenme

bir hatıra…

Bana araştırma görevliliğinin yabancı dil sınavını yüksek bir puanla kazandıran bir stratejiyi, bu yazının bağlamı içinde 😊 paylaşmak ve bunu sağlayan sevgili öğretmenime tekrar teşekkür etmek isterim. Şimdi nasıl bilemiyorum ama benim girdiğim dönemde, İngilizceden Türkçeye 200 sözcüklük bir metin çevirisi yapmamız gerekiyordu. İki aylık bir eğitim boyunca izlediğimiz yol tam olarak şöyleydi: Öğretmen, çevirmem için bir ödev metni veriyordu. Mevcut bilgimle üstesinden geldiğim kısımların yanı sıra bilmediğim ya da ek bilgiye ihtiyaç duyduğum için yapamadığım kısımlar da oluyordu. Her buluşmada, öğretmen çevirimi gözden geçiriyor, ihtiyaç duyduğum yeni bilgiyi veriyor ve yeni bir ödevle gönderiyordu. Bir sonraki haftaya ben artık yeni bilgiyi kullandığım yeni çevirimle gidiyordum. Verdiği metinlerin, her defasında bana yabancı bir şeyleri içermesi, öğretmenimin bilinçli tercihiydi. Bu yöntemin başarısı, bence;

  • Önden hazır bilgiyi vermeyerek, metinde boğuşurken kendi ihtiyacımı görmemi sağlaması, böylece öğrenme motivasyonumu da merak ekseninde diri tutması,
  • Öğrenme aşamasında, yine metnin bağlamı içinde, ipuçlarını kullanıp yeni dil kurallarına ulaşmama destek olması,
  • Öğrendiğimi yeni ödevlendirmelerle gözden geçirip geri bildirim vermesi,
  • Bu döngüyü istikrarlı bir biçimde koruyup sürdürmesi.

Öğretmenimin uygulaması bana çeviride güçlü bir alt yapı kazandırdı ve edindirdiği kalıcı anlama sayesinde, yıllar sonra, doçentlik yabancı dil sınavını da ilk girişte almamı sağladı. Gıyabında her daim sevgiyle, saygıyla hatırlamaya devam…)